1
0
0
s2smodern
(ابوسعيد ابوالخير، از چهره‌ هاي برجستهٌ عرفان ايراني، روز اوّل محرّم 357هجري (7دسامبر 967ميلادي) در روستای میهنه، در ترکمنستان کنونی، زاده شد و در روز چهارم شعبان 440هجري
  (12ژانويه 1049ميلادي) در زادگاهش درگذشت.
خطوطی از سیمای ابوسعید ابوالخیر را در زیر می خوانید:
در ابتداي جواني «... در آن صومعه كه نشستِ او بوده است... قاعدهٌ زهدورزيدن گرفت… پيوسته در و ديوار مي شستي, وسواسي عظيم او را پديد آمد چنان كه به وضويي چندين آفتابه آب بريختي و به هر نمازي غسلي كردي و هرگز بر هيچ در و ديوار و چوب و درخت و بالش و غير آن تكيه نكردي و پهلو بر هيچ فِراشي (=بستري) ننهادي و در اين مدت، جامهٌ او پيراهني بود، هر وقت بدريدي، پاره‌ يي بر وي بدوختي تا چنان شد آن پيراهن كه به وزن بيست من برآمد. و هرگز با هيچ كس خصومت نكرد و الّا به وقت ضرورت با كس  سخن نگفت و در اين مدت, به روز, هيچ نخورد و جز به يك‌ تا نان روزه نگشاد، و به‌ شب و به ‌روز نخفت. و در صومعهٌ خويش در ميان ديوار، به مقدار بالا (=قد) و پهناي خويش، جايگاهي ساخت و دري بر ‌وي نهاد و چون در آن جا شدي (=می رفت) درِ سراي و ‌درِ آن خانه سخت كردي  تا هيچ آوازي نشنودي كه خاطر او ببشولد (=پريشان كند) و همّت او  جمع بمانَد و پيوسته مراقبت سرّ خويش مي كرد تا جز حق, سُبحانه و تعالي, هيچ چيز بر دل او نگذرد و به كلّي از خلق اِعراض كرد (= دوري كرد). پيوسته به صحرا مي ‌شدي (=مي رفت) و تنها در بيابان و كوه مي ‌گشتي و از مُباحاتِ (=چيزهاي حلال) صحرا مي خوردي, و يك ماه و بيست روز در صحرا گم شدي كه كس او را نديدي و پدرش, پيوسته, طلبِ او كردي تا ناگاه به او بازافتادي» (اسرارالتوحيد, محمدبن منوّر, به تصحيح دكتر شفيعي كدكني, جلد اول, ص28).
ابوسعيد, شبها, پنهان از نگاه پدر و مادر,  در رباطِ كهنه, در بيرون ميهنه و بر سر راه اَبيوَرد قرار داشت، رياضت مي كشيد, يك شب پدرش, پنهاني, در پيِ او رفت تا ببيند به كجا مي رود:  «در مسجدخانه يي شد كه در آن رباط بود و در فرازكشيد (=بست) و چوبي فراپسِ (=پشت) در نهاد و من به روزنِ آن خانه مراقبتِ احوال او مي كردم. او فراز شد و در گوشهٌ آن مسجد چوبي نهاده بود و رَسَني (=طنابي) در وي بسته. آن چوب برگرفت و در گوشة آن مسجد چاهي بود. به سرِ آن چاه شد و آن رسن در پاي خود بست و آن چوب كه رسن در وي بسته بود, به سر آن چاه فراز نهاد و خويشتن را از آن چاه بياويخت سرزير, و قرآن ابتدا كرد و من گوش مي داشتم. سحرگاه را (= در سحرگاه) قرآن ختم كرده بود. چون قرآن به آخر رسانيد, خويشتن از آن چاه بركشيد. و چوب هم بر آن قرار بنهاد و درِ خانه بازكرد و بيرون آمد» (اسرارالتوحيد,  دكتر شفيعي, جلد اول, ص31). 
«در بياباني… هفت سال به رياضت مشغول شد كه هيچ ‌كس او را نديد و در اين هفت سال… سرِ‌ گَز و طاق (گز و طاق=از درختانی که در بیابان می رویند) و خار مي‌ خورد».‌

در پي اين زهد‌ورزيها و رياضت ‌كشيها «چندان قبول پديد آمد از خلق» كه مريدان بسياري گرد او فراهم آمد. ابوسعيد مي ‌گفت: «كار به جايي رسيد كه پوست خربزه‌ يي كه ما از دست بيفكنديمي بيست دينار مي‌ بخريدند. يك روز ما مي‌ شديم بر ‌ستور نشسته، آن ستور نجاست افكند. مردمان فراز آمدند و آن برداشتند و در سر و روي مي ‌ماليدند».

در همين زمان بود كه ناگهان «نوري در سينه پديد آمد و بيشترِحجابها برخاست».  ابوسعيد در روشني اين «فُتوح» دريافت كه راه رياضت و قبول خلق به بيراهه رفتن و شيفته ‌وار گِرد خود طواف كردن است. از زهد و رياضت, به‌ يكباره, دست كشيد و به شيوهٌ رندان ملامتي تن در داد تا «در دوستي خداي هرچِش‌ پيش آيد باك ندارد و از ملامت نينديشد».

از آن پس راهي ديگر‌گونه در پيش گرفت، برجاي جامهٌ پشمين، جامهٌ حرير پوشيد و رسمها را برهم زد: «گاه در روز هزار ركعت نماز مي‌ خواند و زماني نه نماز فرض بگزارد و نه نماز نافله», تا كار به آن‌ جا كشيد كه ابوسعيد مي‌ گويد:‌«هركه ما را قبول كرده بود از خلق، رد كرد تا بدان جا كه به قاضي شدند و به كافري ما گواهي دادند و به هر زمين كه ما درشُديمي (=به هرجايي كه مي رفتيم) گفتندي از شومي اين مرد در اين زمين نبات نرويد تا روزي در مسجد نشسته بوديم زنان بر بام شدند و نجاست بر ما پاشيدند».
      
ابوسعيد‌ در اين‌حال به خشك ‌مغزي زاهدان رياضت‌ كارِ صعومعه ‌نشين پوزخند مي ‌زند و به ريش همه مي‌ خندد: يك روز ابوسعيد نشسته بود «مريدي از مريدان شيخ سَرسَر خربزهٌ شيرين به كارد برمي ‌گرفت و در شكرِ سوده (=ساييده شده) مي ‌گردانيد و به شيخ مي ‌داد تا مي ‌خورد. يكي از منكران اين حديث بر آن‌ جا بگذشت، گفت: اي شيخ! اين كه اين ساعت مي‌خوري چه طعم دارد و آن سَرِ خار و گز، كه در بيابان هفت سال مي‌ خوردي، چه طعم داشت؟ كدام خوشتر است؟
شيخ گفت كه هر‌دو, طعمِ وقت دارد، يعني كه اگر وقت را صفتِ بسط (=گشادگي و نشاط) بُوَد، آن سر‌گز و خار خوشتر از اين بود و اگر حالت را صورتِ قبض (=تنگي و گرفتگي خاطر) باشد و آن‌ چه مطلوب است در حجاب، اين شكر ناخوشتر از آن خار بود» (اسرارالتوحيد).

ابوسعيد از آن پس به طواف كعبهٌ دل پرداخت. هرگاه كه مريدان سخن حج به ميان مي ‌كشيدند، مي ‌گفت برويد باري چند به گِرد مزار پير ما، ابوالفضل سرخسي، بگرديد و آن را حج خود انگاريد (اسرارالتوحيد).

يك بار به همراه فرزندش، بوطاهر، به‌ عزم حج روانه شد. چون به بسطام رسيد، «مصلحت وقت» را در ديدار ابوالحسن خرقاني و زيارت مزار بايزيد بسطامي ديد و از حج بازماند و به نيشابور بازگشت.
خداي بوسعيد، خداي رحمت بود نه خداي كينه‌ خواه و انتقامجويي كه به اين «عقاب» او را در دوزخ اندازد، پرسيدند: «خدا چرا خلايق را آفريد؟» گفت: «رحمتش بسيار بود گناهكارش مي ‌بايست».

از هردلي به خداي او راهي بود:  «شيخ را پرسيدند كه مردان او در مسجد باشند؟ گـفت: در خرابات هم باشند» (اسرارالتوحيد).
ـ «به عدد هر ذرّاتي از موجودات راهي است به حق, امّا, هيچ راه نزديكتر و بهتر و سبكتر از آن نيست كه راحتي به كسي رسد. و ما بدين راه رفتيم و همه را بدين, وصيّت مي كنيم» (اسرارالتوحيد, دكتر صفا, ص302).
ـ «هيچ كس در چشم ما خُرد نيست و هركه قدم در طريقت نهاد, اگرچه جوان باشد, به نظرِ پيران بايد نگاه كردن, كه آن چه به هفتاد سال به ما نداده اند, روا بُوَد كه به روزي بدو دهند. چون اعتقاد چنين باشد, هيچ كس, در چشم, خُرد ننمايد» (اسرارالتوحيد).
مذهب او مذهب عشق و محبت بود كه در آن عداوت را راهي نبود. آفتاب عشق او مسلمان و غير نمي ‌شناخت، همه را گرمي مي‌ داد:
ـ ‌«ما را بركيسه بند نيست و با خلق خداي، جنگ نيست».
ـ «هرچه خلق را نشايد، خداي را نشايد و هرچه خداي را نشايد خلق را نشايد».
ـ «آتش چنان نسوزد فتيله را كه عداوت قبيله را» (اسرارالتوحيد).

ـ «روزي ابوسعيد با جمع جايي مي ‌شد. به در كليسا رسيد. اتّفاق را (= اتفاقاً) روز يكشنبه بود و ترسايان (=مسيحيان), جمله (=همگي) در كليسا جمع بودند… جماعتي گفتند: اي شيخ! ايشان را ترا مي‌ بايد كه ببينند، شيخ، حالي پاي بگردانيد. چون شيخ در رفت (=واردشد) و جمع در خدمت شيخ دررفتند، همۀ ترسايان پيش شيخ بازآمدند و خدمت كردند. چون شيخ و جمع بنشستند ترسايان به حرمت پيش شيخ بايستادند و بسيار بگريستند و حالتها پديد آمد… همهٌ جمع را حالتها پديدآمد. چون به جاي خويش بازآمدند، شيخ برخاست و بيرون آمد. يكي گفت: اگر شيخ اشارت كردي همه زُنّار (=رشته یي كه مسيحيان به كمر خود مي بستند) باز كردندي (= از مسيحيت دست ميكشيدند و مسلمان مي شدند) شيخ گفت: ماشان درنبسته بوديم تا بازگشاييم».
ـ «هم در آن وقت كه شيخ (ابوسعيد) به نيشابور بود, روزي به گورستان حيره مي رفت. چون بر‌ سر خاك مشايخ رسيد، جمعي را ديد آن‌ جا كه خَمر (=شراب)  مي ‌خوردند و چيزي مي‌زدند. صوفيان در اضطراب آمدند، خواستند كه ايشان را اِحتساب (=نهي كردن از اعمالي كه ‌در شرع ممنوع است) كنند و برنجانند. شيخ مانع شد. ‌چون نزديك ايشان رسيد، گفت: خداوند چنان ‌كه در اين جهان خوشدل مي‌ باشيد در آن جهان نيز خوشدلتان داراد! جماعت برخاستند و جمله (=همگي)، در‌ پاي شيخ افتادند و خَمر‌ها بريختند و سازها بشكستند و از يك نظرِ شيخ از نيكمردان شدند» (اسرارالتوحيد, دكترصفا, ص250).

ابوسعيد به شيعيان خاندان حضرت علي  بسيار دلبستگي داشت. «باباحسن, رحمه الله عليه, پيشنماز شيخ ما ابوسعيد, قَدّس الله روحَهُ العزيز بوده است و در عهد شيخ امامت متصوّفه به اسم او بوده است. يك روز نماز بامداد مي گزارد. چون  قُنوت برخواند, گفت: تباركتَ ربّنا و تَعاليت اللّهم صلّ علي محمد, و به سجده شد. چون نماز سلام داد, شيخ (ابوسعيد) گفت: چرا بر "آل" صلوات ندادي و نگفتي: اللّهم صَلّ علي محمّد و علي آل محمد. بابا گفت: اصحاب را خلاف است كه در تشهّد اول و در قُنوت بر آل محمد صلوات شايد گفت يا نه. من, احتياط آن خلاف را, نگفتم. شيخ ما گفت: ما در موكبي نرويم كه آل محمّد در آن جا نباشند» (اسرارالتوحيد, به تصحيح دكتر شفيعي كدكني, ج اول, 204).

ـ روزي مادر و پدر دختري عَلَوي نزد شيخ آمدند در نيشابور به تقاضاي كمك. شيخ دختر را پيش خود نشانيد و خطاب به مريدان گفت: «اين پوشيده, از فرزندان پيغامبر است و شما دعوي دوستيِ او مي كنيد و در وقت صَلَوات دادن بر وي آوازها بلند مي كنيد. اكنون بُرهان آن دعوي بنماييد كه در حقّ جدّ او مي كنيد به نيكويي به اين فرزندان و با ذُرّيتِ او. پس شيخ جامه از سر بركشيد و بدان دختر داد و آن جمع كه حاضر بودند, موافقت كردند و دختر به مُراد تمام رسيد» (اسرارالتوحيد, دكتر صفا, ص282).

اين شيوهٌ مردمگرايانهٌ ابوسعيد دهها‌ هزار تن را در نيشابور گرد او فراهم آورد و آوازه ‌اش به همهٌ شهرهاي ايران رسيد. قشريهاي تنگ نظر، آنهايي كه بيم داشتند كه «آن مرغ در رسد و چينه از پيش ايشان برچيند» عليه او برانگيخته شدند و نامه به سلطان محمود غزنوي نوشتند كه «اين ‌جا مردي آمده است از ميهنه و دعوي صوفيي مي ‌كند و مجلس مي‌ گويد و بر‌سر منبر بيت و شعر مي ‌گويد و تفسير و اخبار نمي ‌كند و سماع مي ‌فرمايد و رقص مي ‌كند و جوانان را رقص مي ‌فرمايد و لوزينه (=شيريني بادامي) و گوزينه (=شيريني گردويي)  و مرغ بريان و فَواكه اَلوان (=ميوههاي رنگارنگ) مي ‌خورد و مي‌ خوراند و مي‌ گويد: "من زاهدم"، و اين نه شعار زاهدان است و نه صوفيان. ‌و خلق به يكباره روي به وي نهادند و گمراه مي‌ گردند و بيشتر عوام در فتنه افتاده ‌اند. اگر تداركِ اين نكند، زود بوَد كه فتنه ظاهر گردد» (اسرارالتوحيد, دكترصفا, ص77).
سلطان محمود در پاسخ نوشت: «دانشمندان به كار او بنگرند كه اگر راست است او را كيفر دهند».
پشتيباني و توجه بسيار مردم از ابوسعيد و رفتار ملاطفت‌جويانهٌ او سبب شد كه بسياري از مخالفان سرسختش، مانند ابوالقاسم قُشيري، دست از انكار او بردارند و با او يار شوند، و فتنهٌ دشمنانش كارساز نگردد.     
پيش از مرگ ياران و مريدانش را فراخواند و برايشان سخن گفت: «... بدانيد كه ما رفتيم و چهار چيز به شما ميراث گذاشتيم: رُفت و روي, شست و شوي, جست و جوي و گفت و گوي. تا شما بر اين چهار چيز باشيد, آب جوي شما روان باشد و زراعتِ دينِ شما سبز و تازه بوَد و شما تماشاگه خلقان باشيد. و جهدِ بسيار كنيد تا از اين چهار اصل چيزي از شما  فوت نشود» (اسرارالتوحيد, محمد منوّر, به تصحيح دكتر ذبيح الله صفا, ص35).      او, هم چنين پيش از مرگ از يارانش خواسته بود كه بر مزارش سماع كنند: «شما درويشان بر تربت ما سماع كنيد» (اسرارالتوحيد, ص349).
1
0
0
s2smodern